Czy bezpłatny zakaz konkurencji w umowie o pracę i B2B jest wiążący?
Zakaz konkurencji to poważne ograniczenie Twojej swobody zawodowej. Czy może on zostać wprowadzony bez żadnej rekompensaty? Jakie są różnice między zakazem konkurencji obowiązującym przy umowie o pracę a tym stosowanym w umowach cywilnoprawnych, takich jak B2B? I czy nieodpłatny zakaz konkurencji zawsze będzie ważny? O tym, jakie konsekwencje niesie podpisanie takiej klauzuli i jak bronić się przed nadmiernymi ograniczeniami – przeczytasz w tym artykule.
Newsletter
Czym jest zakaz konkurencji i kogo dotyczy?
Najprościej mówiąc, zakaz konkurencji to zobowiązanie, że nie będziesz prowadzić działalności konkurencyjnej wobec podmiotu, z którym współpracujesz. Dotyczy to zarówno pracowników zatrudnionych na umowę o pracę, jak i osób wykonujących usługi na podstawie umów cywilnoprawnych, np. umowie o świadczenie usług czy umowie zlecenia. Zakaz może obowiązywać w trakcie współpracy lub po jej zakończeniu.
Wyrok SA w Warszawie z 25.05.2021 r., VI ACa 814/20, LEX nr 3263153.
„Celem zakazu konkurencji, podobnie jak i zakazów obowiązujących na gruncie powyższej ustawy, jest niepodejmowanie działań na szkodę konkretnego podmiotu.”
Zakaz konkurencji może wynikać z przepisów prawa (choć jest to zdecydowanie rzadsza sytuacja), lub zostać ustanowiony poprzez zawarcie umowy o zakazie konkurencji.
Czy za zakaz konkurencji należy Ci się odszkodowanie?
Jeżeli podpisujesz klauzulę konkurencyjną, zgadzasz się, że przez pewien czas nie podejmiesz się wskazanych w umowie działań konkurencyjnych. Nie możesz więc wykorzystać swoich umiejętności w nowej firmie, działać w tej samej branży ani założyć własną działalność gospodarczą, jeśli byłaby konkurencyjna dla byłego pracodawcy. To poważne ograniczenie. Właśnie dlatego w wielu przypadkach należy Ci się za to odszkodowanie.
Gwarancja odszkodowania – tylko dla pracowników etatowych?
Jeśli jesteś zatrudniony na podstawie umowy o pracę i Twój pracodawca wprowadza zakaz konkurencji po zakończeniu współpracy, musi wypłacić Ci odszkodowanie.
Jeśli pracujesz na podstawie umowy cywilnoprawnej (np. B2B), nie masz takiej gwarancji. Żadna ustawa nie nakazuje wtedy wypłaty odszkodowania.
Musisz jednak wiedzieć, że choć przepisy nie gwarantują minimalnego odszkodowania za wprowadzenie zakazu konkurencji w umowach B2B, nie znaczy to, że taki zakaz zawsze będzie ważny. Kiedy brak odszkodowania może podważyć skuteczność umowy? Dowiesz się tego w dalszej części artykułu.
Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 11 września 2003 r. III CKN 579/01
„Nie sposób bowiem uznać, aby pozostawało w zgodzie z zasadami współżycia społecznego zobowiązanie zleceniobiorcy do niepodejmowania działalności konkurencyjnej przez 3 lata po ustaniu umowy, bez jakiegokolwiek ekwiwalentu. Można tu odwołać się do art. 1012 Kodeksu pracy, w którym przewidziano możliwość zawarcia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, wszakże za zapłatą odszkodowania.”
Nieodpłatny zakaz konkurencji w umowie o pracę
Podczas stosunku pracy
Jako pracownik masz ustawowy obowiązek lojalności wobec pracodawcy – dbania o dobro firmy, jej mienie i poufne informacje (art. 100 § 2 pkt 4 k.p.). W praktyce jednak te zasady trudno wyegzekwować, dlatego Twój pracodawca może wprowadzić zakaz konkurencji już na etapie zatrudnienia. Umowa taka powinna zostać zawarta w dokumencie odrębnym od umowy o pracę.
Musisz wiedzieć, że w takim przypadku pracodawca nie ma obowiązku wypłacenia odszkodowania. Może to jednak zrobić – na przykład w ramach dodatkowego świadczenia motywacyjnego.
Chcesz wiedzieć więcej o zakazie konkurencji w pracy etatowej? Przejdź do pełnego omówienia w naszym artykule.
Po ustaniu stosunku pracy
Jeśli byłeś zatrudniony na podstawie umowy o pracę i po jej zakończeniu Twój pracodawca chce ograniczyć Ci możliwość podejmowania konkurencyjnej działalności, musi Ci za to zapłacić. Takie zobowiązanie bez rekompensaty jest nieważne. Przepisy są tu jednoznaczne – nie ma od tego wyjątków (art. 101² k.p.).
Co ważne, wysokość odszkodowania nie może być dowolna. Minimalna stawka to 25% Twojego wynagrodzenia z okresu przed ustaniem umowy. Pracodawca musi wypłacać Ci odszkodowanie za cały okres obowiązywania zakazu konkurencji. Jeśli w umowie została wpisana kwota niższa, umowa dalej Cię wiąże, jednak pracodawca musi wypłacić Ci gwarantowaną minimalną stawkę[1]Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 2001 r. I PKN 742/00.
Więcej o sposobach obliczania wysokości odszkodowania dowiesz się z naszego artykułu.
Ale co, jeśli pracodawca obiecał odszkodowanie, ale go nie wypłaca?
Po ustaniu stosunku pracy
Jeśli byłeś zatrudniony na podstawie umowy o pracę i po jej zakończeniu Twój pracodawca chce ograniczyć Ci możliwość podejmowania konkurencyjnej działalności, musi Ci za to zapłacić. Takie zobowiązanie bez rekompensaty jest nieważne. Przepisy są tu jednoznaczne – nie ma od tego wyjątków (art. 101² k.p.).
Co ważne, wysokość odszkodowania nie może być dowolna. Minimalna stawka to 25% Twojego wynagrodzenia z okresu przed ustaniem umowy. Pracodawca musi wypłacać Ci odszkodowanie za cały okres obowiązywania zakazu konkurencji. Jeśli w umowie została wpisana kwota niższa, umowa dalej Cię wiąże, jednak pracodawca musi wypłacić Ci gwarantowaną minimalną stawkę[2]Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 2001 r. I PKN 742/00.
Więcej o sposobach obliczania wysokości odszkodowania dowiesz się z naszego artykułu.
Ale co, jeśli pracodawca obiecał odszkodowanie, ale go nie wypłaca?
Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 listopada 2020 r., II PK 14/19
„Poprzez niewywiązywanie się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania, w związku z art. 1012 § 2 KP należy rozumieć taką działalność pracodawcy, która ma charakter zaplanowany i trwały, a nie chwilowe niewywiązanie się z wypłaty jednej raty odszkodowania, która to okoliczność została wkrótce naprawiona.”
Kluczowe jest więc to, czy opóźnienia mają charakter trwały i celowy, czy jedynie incydentalny. Jeżeli pracodawca stale zalega z wypłatami, zakaz konkurencji przestaje Cię obowiązywać.
Nieodpłatny zakaz konkurencji w umowie B2B
W trakcie współpracy
W przypadku zatrudnienia w oparciu o model B2B, zatrudniający coraz częściej wymagają podpisania dodatkowych umów – np. o zachowaniu poufności czy zakazie konkurencji. Przepisy nie nakładają obowiązku wypłacenia Ci za to odszkodowania. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności: ograniczenie konkurencji musi być proporcjonalne i uzasadnione. Taki zakaz nie może całkowicie wykluczać zatrudnionego z rynku ani naruszać zasad współżycia społecznego.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu – I Wydział Cywilny z dnia 28 lutego 2023 r., I AGa 306/22
„Zakaz podejmowania działalności konkurencyjnej powinien pozostawać w granicach uzasadnionej potrzeby zapewnienia ochrony interesów przedsiębiorcy i nie wykraczać ponad zasady współżycia społecznego i naturę stosunku prawnego, na którym zakaz został oparty.”
Sposoby wprowadzania zakazu konkurencji w umowie B2B szczegółowo omawiamy w osobnym artykule.
Po ustaniu współpracy
W przeciwieństwie do umowy o pracę, w przypadku umowy cywilnoprawnej prawo nie wymaga, aby taki zakaz był odpłatny. Oznacza to, że teoretycznie można wprowadzić go do umowy bez żadnej rekompensaty finansowej.
Co ważne – w tym modelu zatrudnienia nie trzeba też wykazywać, że miałeś dostęp do wrażliwych danych, jak ma to miejsce w przepisach Kodeksu pracy. Zakaz konkurencji może być ustalony dużo szerzej – ale nie zawsze oznacza to, że jest skuteczny.
Czy więc bezpłatny zakaz konkurencji po zakończeniu współpracy rzeczywiście Cię wiąże? Orzecznictwo w tym zakresie nie jest jednolite. Wszystko zależy od treści umowy i okoliczności sprawy – w tym np. długości trwania zakazu, zakresu ograniczeń czy wysokości zastrzeżonej kary umownej. Część sądów przyjmuje, że taka umowa może być sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, a przez to – nieważna.
Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 2012-04-18 V CSK 215/11
„Uznanie czynności prawnej za nieważną może nastąpić w wypadku sprzeczności z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Ponieważ żaden przepis Kodeksu cywilnego nie reguluje treści zakazu konkurencji, to podstawą do uznania nieważności cywilnoprawnego zakazu konkurencji są zasady współżycia społecznego.”
Brak odszkodowania w umowie B2B – czy zakaz konkurencji jest dla Ciebie wiążący?
Kiedy nieodpłatność umowy będzie dla Ciebie wiążąca?
Część Sądów uznaje, że umowny nieodpłatny zakaz konkurencji po zakończeniu współpracy jest dla Ciebie wiążący. W takich przypadkach Sądy powołują się na zasadę swobody umów (art. 353 1 k.c.). Zgodnie z tą zasadą zezwala się na faktyczną nierówność stron umowy, zaś nieekwiwalentność sytuacji prawnej stron umowy nie wymaga – co do zasady – istnienia okoliczności, które by ją usprawiedliwiały, skoro stanowi ona wyraz woli stron[3]Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku – I Wydział Cywilny z 2017-09-13 I ACa 219/17 (numer 1683532).
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi – I Wydział Cywilny z 2017-08-10 I ACa 1755/16
„Klauzula konkurencyjna bez ekwiwalentu, przy zastrzeżeniu kary umownej za jej naruszenie, mimo braku symetrii nie traci sensu gospodarczego i mieści się w granicach lojalności kontraktowej.”
W szczególności istnieje małe prawdopodobieństwo, że sąd uzna nieodpłatny zakaz konkurencji za nieważny, jeśli:
- obowiązuje przez krótki czas
- jego zakres jest wyraźnie ograniczony
- obie strony odniosły wzajemne korzyści z umowy
- zobowiązanie zostało podjęte przez równorzędnych partnerów biznesowych
Pamiętaj jednak, że każda sprawa jest oceniana indywidualnie – ostateczna interpretacja zależy od całokształtu relacji i konkretnego stanu faktycznego.
Czy bezpłatna klauzula konkurencyjna może zostać unieważniona?
Z drugiej strony, pewne orzeczenia sądowe wskazują, że całkowity brak ekwiwalentu – zwłaszcza w sytuacjach, gdy jedna ze stron miała wyraźną przewagę negocjacyjną – może prowadzić do naruszenia zasad współżycia społecznego, równości stron czy ogólnych zasad słuszności. W konsekwencji umowa o zakazie konkurencji zawarta na takich warunkach może zostać uznana za nieważną, co oznacza, że pomimo podpisania takiej umowy, zakaz konkurencji nie będzie dla Ciebie wiążący, a zatrudniający nie będzie mógł skutecznie nałożyć na Ciebie kary umownej.
W orzecznictwie można znaleźć przykłady, w których sądy uznały zbyt długi okres bezpłatnego zakazu konkurencji za naruszający zasady współżycia społecznego. W wyroku z dnia 11 września 2003 r. (sygn. akt III CKN 579/01), Sąd Najwyższy uznał, że zobowiązanie do powstrzymania się od działalności konkurencyjnej przez 3 lata po zakończeniu współpracy – bez jakiegokolwiek wynagrodzenia – jest nie do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego.
Równie problematyczne mogą być zakazy, które są nadmiernie ogólne lub zbyt szerokie w zakresie działalności objętej zakazem. W jednym z orzeczeń wskazano, że:
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – I Wydział Cywilny z 2017-10-05 I ACa 411/17
„Za nieważne z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego należy uznać bezwzględny i nieograniczony w czasie (bezterminowy), a do tego niejasny zakaz jakichkolwiek kontaktów z inwestorem.”
Jeśli jesteś na B2B i podpisałeś umowę z zakazem konkurencji, warto dokładnie przyjrzeć się, jak szeroko został on sformułowany. Tego rodzaju klauzule mogą w praktyce poważnie ograniczać Twoją swobodę zawodową, często bardziej, niż to rzeczywiście uzasadnione.
Przypisy