Kiedy i jak potrącić kary umowne z wynagrodzenia wykonawcy?
Jak zgodnie z prawem potrącić karę umowną z wynagrodzenia wykonawcy? Potrącenie jest skuteczne, gdy kara jest wymagalna, a zamawiający złożył wykonawcy oświadczenie o potrąceniu. W tym artykule wyjaśniam zasady rozliczeń, wymogi formalne oraz metody obrony przed nieuzasadnionym naliczeniem kar.
Czym są kary umowne i kiedy stosuje się ich potrącenie z wynagrodzenia wykonawcy?
Definicja kar umownych na tle prawa zamówień publicznych i cywilnego
Kara umowna to określona w kontrakcie kwota, którą wykonawca płaci w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. W praktyce upraszcza ona rozliczenia, ponieważ zamawiający nie musi udowadniać dokładnej wysokości poniesionej szkody. Wystarczy, że doszło do naruszenia opisanego w umowie, za które wykonawca odpowiada.
Kara umowna opiera się na art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego (KC). Odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania wynika z art. 471 KC. Wyjątkiem są uchybienia wynikające z okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności. Strony mogą jednak zastrzec karę za samo opóźnienie, niezależnie od winy, więc liczy się dokładne brzmienie klauzuli.
Warto odróżnić opóźnienie od zwłoki. Zwłoka to opóźnienie zawinione przez wykonawcę, podczas gdy zwykłe opóźnienie może wynikać z przyczyn losowych.
W zamówieniach publicznych precyzyjne zapisy mają kluczowe znaczenie. Jeśli umowa nie określa jasno sytuacji uzasadniających karę, zamawiający naraża się na ryzyko sporu sądowego. Dlatego warto dokładnie zbadać podstawę naliczenia każdej sankcji.
Najczęstsze przypadki nakładania kar umownych na wykonawcę
Zamawiający najczęściej naliczają kary finansowe w kilku powtarzających się sytuacjach.
- Przekroczenie terminu realizacji prac powoduje naliczenie kary za każdy dzień zwłoki.
- Nienależyte wykonanie umowy obejmuje wady jakościowe, błędy techniczne lub niestosowanie się do standardów.
- Odstąpienie od kontraktu z winy wykonawcy zwykle wiąże się z odrębną, wyższą karą.
- Niedopełnienie obowiązków dodatkowych dotyczy braku personelu, braków w dokumentacji czy naruszenia poufności.
Podstawa naliczenia sankcji musi wprost wynikać z treści kontraktu. Zamawiający nie może karać wykonawcy za błędy, za które sam odpowiada. Weźmy przykład z budowy. Wykonawca co do zasady nie odpowiada za wady dokumentacji od inwestora. Musi jednak niezwłocznie zawiadomić go o wadach, które mógł zauważyć (art. 651 KC).
W jakich przypadkach zamawiający może potrącić karę umowną z wynagrodzenia wykonawcy?
Przesłanki uprawniające do potrącenia kar według umowy
Prawo do potrącenia powinno wynikać bezpośrednio z umowy lub przepisów prawa. Sama obecność klauzuli karnej nie daje prawa do automatycznego pomniejszenia wypłaty. Trzeba odróżnić potrącenie ustawowe na podstawie art. 498 KC od potrącenia na zasadach określonych w umowie.
Kluczowa jest wymagalność kary umownej. Jeśli umowa nie wskazuje terminu zapłaty kary, wierzytelność staje się wymagalna po wezwaniu dłużnika do zapłaty (art. 455 KC) i upływie czasu na niezwłoczne spełnienie świadczenia.[1]Uchwała Sądu Najwyższego z 5 listopada 2014 r., III CZP 76/14. Bez tego potrącenie jest bezskuteczne.
Czy nota obciążeniowa wystarczy, by potrącić karę?
Nie. Samo wystawienie noty obciążeniowej i jej wyliczenie nie daje prawa do wstrzymania przelewu. Trzeba najpierw skutecznie doręczyć wezwanie i poczekać, aż upłynie wyznaczony w nim termin albo czas na niezwłoczne zapłacenie kary.
Wpływ opóźnienia i niewykonania zobowiązania
Zamawiający może naliczyć karę za każde naruszenie opisane w umowie, także drobne. Jeśli jednak wykonawca nie zrealizował drobnego elementu bez wpływu na całość, wysoka kara może być rażąco wygórowana. Wykonawca może wtedy żądać jej miarkowania (art. 484 § 2 KC).
Wykonawca nie ponosi konsekwencji za przestoje, które wywołał zamawiający. Brak terminowego udostępnienia placu budowy lub opóźnienia w odbiorach co do zasady wyłączają odpowiedzialność wykonawcy. W takich okolicznościach naliczenie kary umownej jest nieuzasadnione.
Czy zakaz potrącania kar z czasów COVID-19 nadal obowiązuje?
Nie. Art. 15r¹ ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z COVID-19 wprowadził czasowy zakaz potrącania kar umownych w zamówieniach publicznych. Przepis uchylono z dniem 24 sierpnia 2022 r. Ograniczenie to chroniło płynność finansową przedsiębiorców realizujących kontrakty publiczne.
Zakaz obowiązywał w czasie stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii oraz przez 90 dni od odwołania ostatniego z nich. Dotyczył kar zastrzeżonych za zdarzenia z okresu tych stanów. Co istotne, bieg przedawnienia roszczeń zamawiającego ulegał w tym okresie zawieszeniu. Przepis ma dziś znaczenie przy ocenie potrąceń dokonanych w czasie jego obowiązywania.
Czy są ograniczenia w potrącaniu kar umownych przez zamawiającego?
Maksymalny limit kar umownych
Umowa może przewidywać maksymalny limit kar, najczęściej jako procent wartości kontraktu. Po osiągnięciu wskazanego progu zamawiający traci prawo naliczania kolejnych sankcji finansowych. Jak ustalić termin końcowy i maksymalną kwotę kary za zwłokę, wyjaśniam w artykule o karze umownej za zwłokę.
Precyzyjna konstrukcja limitu wymaga dokładnego określenia kilku elementów.
- Wartość bazowa powinna jasno wskazywać kwotę netto lub brutto wynagrodzenia.
- Zakres limitu musi precyzować, czy obejmuje on łącznie wszystkie kary, w tym za odstąpienie.
- Katalog zdarzeń wskazuje, które naruszenia wliczają się do wspólnego limitu umownego.
Niejasne zapisy w tym zakresie często prowadzą do długotrwałych procesów. Limit ogranicza łączną wysokość kar. Pojedynczą wymagalną karę mieszczącą się w limicie zamawiający może potrącić z jednej faktury.
Ograniczenia wynikające z przepisów szczególnych
Ustawowe zakazy potrąceń chroniły wykonawców również przed utratą środków z zabezpieczenia należytego wykonania umowy. Zgodnie z przepisami zamawiający nie mógł zaspokoić się z gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej bez spełnienia określonych warunków.
Warunkiem koniecznym po stronie wykonawcy było utrzymanie ciągłości zabezpieczenia na kolejny okres. Brak przedłużenia gwarancji najpóźniej na 14 dni przed jej wygaśnięciem dawał zamawiającemu prawo do wypłaty środków (art. 15r¹ ust. 3 tej ustawy). Dbałość o terminy pozwalała wykonawcom uniknąć utraty płynności.
Czy aneks do umowy wpływa na możliwość potrącenia kary umownej?
Zmiana terminu realizacji umowy a naliczanie kar
Gdy termin wykonania prac przesuwa się z przyczyn niezależnych od wykonawcy, strony powinny zawrzeć stosowny aneks. Formalna zmiana harmonogramu wyłącza możliwość naliczania kar za okres objęty przedłużeniem.
Podpisanie aneksu ustala nowy termin ukończenia prac. Zamawiający nie może wówczas skutecznie potrącić kar za opóźnienie, które zostało objęte porozumieniem stron. Brak formy pisemnej może jednak zagrozić skuteczności aneksu. W zamówieniach publicznych przyjmuje się, że zmiana umowy wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności.
Skutki modyfikacji kontraktu dla potrąceń
Wprowadzenie zmian w zakresie obowiązków umownych wpływa bezpośrednio na zasadność naliczonych sankcji. Jeśli modyfikacji ulega zakres świadczenia, wcześniejsze naliczenia mogą stracić podstawę prawną.
W prawie zamówień publicznych dopuszczalność zmian podlega ścisłym regulacjom ustawy Prawo zamówień publicznych (PZP). Każda zmiana wynagrodzenia lub terminu musi mieścić się w granicach wyznaczonych przepisami. W mojej ocenie rzetelne aneksowanie umów to najskuteczniejszy sposób na uniknięcie konfliktów na tle kar.
Jak prawidłowo przeprowadzić potrącenie kary umownej z wynagrodzenia wykonawcy?
Wymogi formalne przy składaniu oświadczenia o potrąceniu
Skuteczne potrącenie wymaga zachowania określonej procedury prawnej. Złożenie oświadczenia woli to czynność materialnoprawna, która wymaga precyzji.
Prawidłowo przygotowany proces potrącenia obejmuje następujące kroki.
Zweryfikuj przesłanki i oblicz karę
Strona weryfikuje wystąpienie przesłanek naruszenia umowy oraz prawidłowo oblicza wysokość kary.
Doręcz wezwanie do zapłaty
Wierzyciel doręcza wykonawcy notę księgową wraz z pisemnym wezwaniem do zapłaty w określonym terminie.
Złóż oświadczenie o potrąceniu
Po bezskutecznym upływie terminu wierzyciel sporządza jednoznaczne oświadczenie o potrąceniu wzajemnych wierzytelności.
Rozlicz kwotę do wypłaty
Rozliczenie końcowe precyzuje kwotę pozostałą do wypłaty po dokonaniu wzajemnej kompensaty.

Oświadczenie musi dotrzeć do wykonawcy w sposób umożliwiający zapoznanie się z jego treścią. Samo pomniejszenie kwoty przelewu bez doręczenia oświadczenia o potrąceniu nie wywołuje skutków prawnych.
Wymagalność roszczenia i terminy
Zgodnie z art. 498 § 1 KC wierzytelności muszą być pieniężne i możliwe do dochodzenia przed sądem. Według przeważającego poglądu wymagalna musi być wierzytelność potrącającego, czyli kara umowna należna zamawiającemu. Wynagrodzenie wykonawcy nie musi być jeszcze wymagalne. Oświadczenie złożone przed wymagalnością kary jest bezskuteczne.
Czy zamawiający może zaspokoić karę umowną z zabezpieczenia należytego wykonania umowy?
Tak, jeśli umowa na to zezwala. Zabezpieczenie należytego wykonania umowy służy pokryciu roszczeń zamawiającego z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania kontraktu. Zamawiający może wtedy zaspokoić roszczenie z kaucji gwarancyjnej lub gwarancji bankowej.
Warunki wypłaty zależą od umowy i treści gwarancji. Zamawiający powinien mieć uzasadnione roszczenie i prawidłowo wezwać do zapłaty. Bezpodstawne wezwanie gwaranta do wypłaty sumy gwarancyjnej może skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą po stronie zamawiającego.
Jak broni się wykonawca przed niezasadnym potrąceniem kary umownej?
Co zrobić, gdy zamawiający złożył oświadczenie o potrąceniu kary?
Wykonawca, który nie zgadza się z potrąceniem, powinien je zakwestionować i wezwać zamawiającego do zapłaty potrąconej kwoty. Skuteczna obrona wymaga zebrania rzetelnego materiału dowodowego.
W praktyce wykonawcy najczęściej podnoszą następujące zarzuty.
- Brak winy wykonawcy polega na wykazaniu, że opóźnienie wynikło z przyczyn leżących po stronie inwestora lub siły wyższej.
- Naruszenie procedury potrącenia obejmuje brak wcześniejszego wezwania do zapłaty lub brak wymagalności.
- Błędne naliczenie kary polega na przekroczeniu limitu umownego lub zastosowaniu niewłaściwej stawki.
- Zarzut rażącego wygórowania pozwala domagać się obniżenia kary na drodze sądowej.
Zgodnie z art. 484 § 2 KC wykonawca może żądać miarkowania kary. Przysługuje to wykonawcy, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo gdy kara jest rażąco wygórowana. W tym zakresie rozstrzyga wyłącznie sąd.
Gdzie wykonawca dochodzi potrąconego wynagrodzenia?
W przypadku braku porozumienia wykonawca może wytoczyć powództwo o zapłatę potrąconego wynagrodzenia. W toku procesu to na zamawiającym spoczywa ciężar wykazania, że kara została naliczona zasadnie i skutecznie potrącona.
Spór o potrącone wynagrodzenie rozstrzyga sąd cywilny, a nie Krajowa Izba Odwoławcza (KIO). KIO rozpatruje odwołania w postępowaniach o udzielenie zamówienia (art. 505 ust. 1 PZP).
KIO rozpatruje też odwołania wykonawcy wykluczonego z powodu nienależytego wykonania wcześniejszej umowy (art. 109 ust. 1 pkt 7 PZP). Wykonawca może wówczas wykazać, że podjął środki naprawcze, czyli samooczyszczenie (art. 110 ust. 2 PZP).
Jak rozliczyć potrącenie kary umownej w VAT i CIT?
Rozliczenie kary umownej wpływa na podatek dochodowy oraz podatek od towarów i usług (VAT). Wbrew pozorom potrącenie nie obniża ceny.
| Podatek | Zasada rozliczenia | Skutek praktyczny |
|---|---|---|
| VAT | Kara za nienależyte wykonanie umowy ma charakter odszkodowawczy i co do zasady nie podlega VAT. | Wystawiasz fakturę na pełną kwotę wynagrodzenia. Zamawiający rozlicza karę osobną notą księgową. |
| CIT | Potrącenie kary nie pomniejsza uzyskanego przychodu z umowy. | Kara za wady oraz za zwłokę w usunięciu wad nie jest kosztem. Kara za samo opóźnienie nie podlega temu wyłączeniu, ale musi spełniać ogólne warunki kosztu. |
W podatku VAT potrącenie kary umownej nie jest rabatem, więc nie obniża podstawy opodatkowania. Wykonawca rozlicza podatek należny od całej wartości wykonanej usługi. Zamawiający rozlicza karę notą księgową. Kwalifikacja kary w VAT zależy jednak od jej rzeczywistego charakteru, a nie od nazwy w umowie.
W podatku CIT potrącona kwota nie obniża przychodu wykonawcy. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 22 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (CIT) nie są kosztem podatkowym kary za wady towarów, robót i usług. Dotyczy to także kar za zwłokę w usunięciu wad. Przedsiębiorcy rozliczający PIT stosują analogiczny art. 23 ust. 1 pkt 19 ustawy o PIT.
Kara za samo opóźnienie nie podlega temu wyłączeniu, ale musi spełniać ogólne warunki kosztu z art. 15 ust. 1.
Jak bezpiecznie rozliczać kary umowne w Twojej firmie?
Zamawiający może potrącić karę umowną, gdy kara jest należna i wymagalna, a wykonawca otrzymał oświadczenie o potrąceniu. Błędy formalne dają wykonawcy podstawy do kwestionowania potrącenia i dochodzenia pełnego wynagrodzenia.
Chcesz potrącić karę albo kwestionujesz potrącenie? Potrzebujesz analizy umowy albo wsparcia w sporze gospodarczym? Skontaktuj się z nami. W kancelarii PO_RADCA przeanalizujemy Twoją sytuację prawną i pomożemy zabezpieczyć Twoje interesy finansowe.
Pytania i odpowiedzi dotyczące potrącania kar umownych
Przypisy


