Odstąpienie od umowy o dzieło przez wykonawcę i zamawiającego – konsekwencje i odszkodowanie.

Odstąpienie wywołuje skutek ex tunc, a wypowiedzenie skutek ex nunc. Odstąpienie znosi umowę wstecz, wypowiedzenie tylko na przyszłość. Oba są jednostronnymi czynnościami prawnymi kształtującymi stosunek prawny — i na tym podobieństwa się kończą. W mojej praktyce przedsiębiorcy mylą te konstrukcje regularnie, a pomyłka przesądza o zakresie rozliczeń.

Wypowiedzenie umowy o dzieło działa ex nunc, czyli „od teraz”. Wypowiedzenie jest skuteczne na przyszłość. Nie rusza tego, co strony zrobiły wcześniej. Świadczenia spełnione przed wypowiedzeniem zostają rozliczone tak, jak umowa przewidywała.

Odstąpienie od umowy o dzieło działa ex tunc, czyli „od tamtego czasu”. Oświadczenie o odstąpieniu ma moc wsteczną. Umowę traktuje się tak, jakby nigdy jej nie zawarto. Strony muszą zwrócić sobie wszystko, co dotąd świadczyły.

Od tej zasady jest istotny wyjątek. Przy zobowiązaniach o świadczeniu ciągłym odstąpienie wywołuje skutek ex nunc, a nie wsteczny^[1]Wyrok SN z 15.05.2007 r., V CSK 30/07, saos.org.pl.. Ma to znaczenie przy długich kontraktach budowlanych i wdrożeniowych, gdzie zwrot wszystkich świadczeń jest faktycznie niemożliwy.

Co to jest umowa o dzieło według Kodeksu cywilnego?

Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia (art. 627 Kodeksu cywilnego, dalej: k.c.). Dzieło musi mieć rezultat — coś, co da się odebrać i ocenić. To odróżnia umowę o dzieło od umowy zlecenia, w której liczy się staranne działanie, nie efekt.

Prawo odstąpienia od umowy o dzieło Kodeks cywilny przewiduje tylko w wyraźnie wskazanych sytuacjach. Poza nimi strony mogą zastrzec umowne prawo odstąpienia (art. 395 k.c.), ale muszą wtedy oznaczyć termin, w którym z niego skorzystają. Bez terminu takie zastrzeżenie jest nieważne.

Kiedy można odstąpić od umowy o dzieło?

Kodeks cywilny daje prawo odstąpienia od umowy o dzieło w pięciu sytuacjach: art. 631 (znaczne podwyższenie wynagrodzenia kosztorysowego), art. 635 (opóźnienie zagrażające terminowi), art. 636 (wadliwe wykonywanie dzieła), art. 640 (brak współdziałania zamawiającego) i art. 644 k.c. (odstąpienie za zapłatą wynagrodzenia). Cztery z nich przysługują zamawiającemu, jedna wykonawcy. Do tego dochodzą zasady ogólne z art. 491 k.c. i umowne prawo odstąpienia.

Kiedy zamawiający może odstąpić z powodu podwyżki wynagrodzenia kosztorysowego?

Zamawiający może odstąpić od umowy, gdy wykonanie dzieła wymaga znacznego podwyższenia wynagrodzenia kosztorysowego (art. 631 k.c.). Wynagrodzenie kosztorysowe to wynagrodzenie liczone z zestawienia planowanych prac i ich kosztów. Warunki są dwa: odstąpienie musi nastąpić niezwłocznie, a zamawiający płaci przyjmującemu zamówienie odpowiednią część umówionego wynagrodzenia.

Kodeks nie mówi, ile znaczy „znaczne”. W praktyce to najbardziej sporna z pięciu podstaw — sąd ocenia skalę podwyżki w odniesieniu do wartości całego dzieła i do sytuacji zamawiającego. Jeśli chcesz z niej skorzystać, przesłanki trzeba zweryfikować przed wysłaniem oświadczenia, nie po.

Czy można odstąpić od umowy o dzieło z powodu opóźnienia?

Tak. Zamawiający może odstąpić od umowy bez wyznaczania dodatkowego terminu, gdy przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne, żeby zdołał je ukończyć w czasie umówionym (art. 635 k.c.). To najszybsza droga wyjścia z umowy — nie musisz nic wzywać ani nic wyznaczać.

Dwie rzeczy, o których się zapomina. Po pierwsze, faktyczne opóźnienie nie musi jeszcze wystąpić — wystarczy, że stan prac czyni dotrzymanie terminu nieprawdopodobnym. Po drugie, przepis mówi o opóźnieniu, nie o zwłoce, więc wina wykonawcy nie jest tu przesłanką. Różnicę między opóźnieniem a zwłoką opisuję osobno, bo przesądza ona o karach umownych.

Odstąpienie z art. 635 k.c. jest dopuszczalne także po upływie terminu wykonania dzieła. Tak przesądził Sąd Najwyższy^[2]Wyrok SN z 12.01.2012 r., IV CSK 182/11, saos.org.pl.. Literalne brzmienie przepisu sugeruje coś innego, dlatego wielu zamawiających rezygnuje z odstąpienia, gdy termin już minął. Niepotrzebnie.

Czy można odstąpić, gdy wykonawca wykonuje dzieło wadliwie?

Tak, ale dopiero po bezskutecznym wezwaniu. Jeżeli przyjmujący zamówienie wykonuje dzieło w sposób wadliwy albo sprzeczny z umową, zamawiający może wezwać go do zmiany sposobu wykonania i wyznaczyć mu w tym celu odpowiedni termin (art. 636 § 1 k.c.). Po bezskutecznym upływie terminu może od umowy odstąpić albo powierzyć poprawienie lub dalsze wykonanie dzieła innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie.

Zapamiętaj dwie rzeczy. Wezwanie z terminem jest obowiązkowe — bez niego odstąpienie jest nieskuteczne. Poza tym masz do wyboru jedno z dwóch uprawnień, nie oba naraz: odstąpienie albo wykonanie zastępcze. Jeśli dzieło zostało już oddane, art. 636 k.c. nie działa — wtedy wchodzi rękojmia za wady dzieła.

Kiedy zamawiający może odstąpić od umowy o dzieło?

Kiedy wykonawca może odstąpić od umowy o dzieło?

Przepisy o umowie o dzieło dają wykonawcy prawo odstąpienia wyłącznie przy braku współdziałania zamawiającego (art. 640 k.c.). To jedna podstawa wobec czterech po drugiej stronie. W praktyce odstąpienie i tak rzadko leży w interesie wykonawcy — zwykle lepiej dzieło skończyć, oddać i dochodzić zapłaty.

Wykonawca może odstąpić także na zasadach ogólnych, na przykład przy zwłoce zamawiającego z zapłatą części wynagrodzenia (art. 491 k.c.). Policz jednak, co Ci to daje. Po odstąpieniu tracisz roszczenie o wynagrodzenie z umowy i wracasz do rozliczenia zwrotnego. Często korzystniej jest oddać dzieło i przeprowadzić windykację niezapłaconej faktury.

Odstąpienie następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Jeśli umowę o dzieło zawarto na piśmie, oświadczenie o odstąpieniu wymaga formy dokumentowej (art. 77 § 2 k.c.). Jeżeli umowę zawarto w formie szczególnej — na przykład z podpisami notarialnie poświadczonymi — odstąpienie wymaga formy pisemnej (art. 77 § 3 k.c.).

Oświadczenie działa dopiero wtedy, gdy dojdzie do adresata w sposób umożliwiający zapoznanie się z jego treścią (art. 61 § 1 k.c.). Liczy się doręczenie, nie nadanie. W sporze to Ty musisz wykazać, że druga strona mogła się z pismem zapoznać — dlatego wysyłam takie oświadczenia listem poleconym za potwierdzeniem odbioru, a dodatkowo mailem.

Poprawne oświadczenie o odstąpieniu od umowy o dzieło zawiera cztery elementy.

• Oznaczenie umowy, od której odstępujesz — data zawarcia, strony, przedmiot dzieła.
• Podstawę prawną i faktyczną — konkretny przepis oraz opis okoliczności, które go uruchamiają.
• Jednoznaczne oświadczenie, że odstępujesz od umowy. Nie „rozwiązuję”, nie „wypowiadam”.
• Wezwanie do rozliczenia — zwrotu zaliczki, materiałów albo wydania rozpoczętego dzieła.

Jeśli podstawą jest art. 636 albo art. 640 k.c., wcześniej musisz wyznaczyć drugiej stronie termin. Przy art. 640 k.c. termin musi zawierać zagrożenie odstąpieniem. Odstąpienie bez tego kroku sąd uzna za bezskuteczne, a Ty znajdziesz się po stronie naruszającej umowę.

Po odstąpieniu strony zwracają sobie wszystko, co dotąd świadczyły (art. 494 § 1 k.c.). Zamawiający oddaje rozpoczęte dzieło i jego efekty, wykonawca — zaliczkę oraz materiały powierzone mu przez zamawiającego. Umowę traktuje się tak, jakby jej nie zawarto.

Zwrot świadczeń to nie wszystko. Strona, która odstąpiła, może żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania (art. 494 § 1 k.c.). Warunki są dwa: druga strona odpowiada za niewykonanie, a między jej zachowaniem a szkodą istnieje związek przyczynowy.

Teraz najważniejsze i najczęściej mylone. Odstąpienie od umowy nie kasuje kar umownych. Sąd Najwyższy przesądził, że wykonanie prawa odstąpienia nie pozbawia inwestora roszczenia o karę umowną zastrzeżoną na wypadek przekroczenia terminu^[4]Wyrok SN z 5.10.2006 r., IV CSK 157/06, saos.org.pl.. Skutecznie można też zastrzec karę umowną na wypadek samego odstąpienia od umowy^[5]Wyrok SN z 20.10.2006 r., IV CSK 154/06, saos.org.pl..

W praktyce oznacza to jedno. Zanim odstąpisz, przeczytaj klauzulę o karach umownych w swojej umowie — bo ona przetrwa odstąpienie i może działać przeciwko Tobie. O tym, czym jest kara umowna i jak prawidłowo ją zastrzec i naliczyć, piszę osobno.

Tak, na tych samych zasadach co od umowy o dzieło. Art. 656 k.c. nakazuje stosować odpowiednio przepisy o umowie o dzieło do czterech kwestii w robotach budowlanych.

• skutków opóźnienia się przez wykonawcę z rozpoczęciem robót lub wykończeniem obiektu,
• wykonywania przez wykonawcę robót w sposób wadliwy lub sprzeczny z umową, 
• rękojmi za wady wykonanego obiektu, 
• uprawnień inwestora do odstąpienia od umowy przed ukończeniem obiektu

„Stosuje się odpowiednio” nie znaczy „stosuje się wprost”. Zgodnie z orzecznictwem^[6]Wyrok NSA z 20.03.2018 r., II FSK 731/16. przepisy stosuje się z niezbędnymi modyfikacjami. Przy dużym kontrakcie budowlanym ta furtka interpretacyjna potrafi zdecydować o wyniku sporu.

Stawka jest tu wyższa niż przy zwykłym dziele. Odstąpienie od kontraktu budowlanego połączone z karami umownymi bywa początkiem problemów z płynnością. Dlatego przed złożeniem oświadczenia liczę z klientem oba scenariusze: co odzyskujemy i czym możemy oberwać.

Jest jeszcze jedno ograniczenie. Zgodnie z art. 657 k.c. uprawnienie do odstąpienia przez wykonawcę lub inwestora może być ograniczone lub wyłączone przez przepisy szczególne. Osobną podstawę daje art. 649(4) § 1 k.c.: jeśli wykonawca nie uzyska żądanej gwarancji zapłaty w terminie nie krótszym niż 45 dni, odstępuje od umowy z winy inwestora, ze skutkiem na dzień odstąpienia.

Tak — umowa na wykonanie strony internetowej to typowa umowa o dzieło, więc działają te same trzy przepisy. Swoboda umów pozwala stronom dodać własne podstawy odstąpienia. Zanim sięgniesz po Kodeks, sprawdź, co zapisałeś w umowie.

Podstawy kodeksowe przy umowie na stronę WWW

• Art. 635 k.c. pozwala odstąpić bez dodatkowego terminu, gdy wykonawca opóźnia się tak dalece, że nie ukończy strony w umówionym czasie.
• Art. 636 k.c. pozwala wezwać wykonawcę do zmiany wadliwego sposobu wykonania. Po bezskutecznym upływie terminu odstąpisz albo zlecisz dokończenie innej firmie na jego koszt.
• Art. 644 k.c. pozwala odstąpić w każdej chwili przed ukończeniem strony, za zapłatą umówionego wynagrodzenia pomniejszonego o oszczędność wykonawcy.

Największy problem przy stronach WWW to rozliczenie projektu w połowie. Rozbij prace na etapy z osobnymi terminami i osobnym wynagrodzeniem. Wtedy odstąpienie nie wywraca całego projektu, a rozliczasz to, co faktycznie powstało. Jak zbudować taką umowę, opisuję w tekście o umowie o wykonanie strony internetowej z przeniesieniem praw autorskich.

Zabezpiecz też sytuację odwrotną. Jeśli to zamawiający nie dostarcza treści, zdjęć czy dostępów, wykonawca stoi. Wpisz do umowy obowiązek współdziałania i skutki jego braku — inaczej wykonawca zostaje z art. 640 k.c. i całą procedurą wyznaczania terminu z rygorem.